مقدمهای بر انواع واکسنها و تعاریف آنها
واکسن، یکی از کلیدیترین راههای پیشگیری از شیوع بیماری در تمام موجودات زنده است. بهطور کلی، واکسنهایی که در حیوانات خانگی مورد استفاده قرار میگیرند به دو دسته طبقهبندی میشوند.
(الف) واکسنهای عفونی: این واکسنها با قدرت بیشتری سیستم ایمنی را تحریک میکنند و بر ایمنی ایمنی سلولی و هومورال مؤثرند. ضمناً، مدت اثرگذاری واکسنهای عفونی بسیار بیشتر از واکسنهای غیرعفونی است.
(ب) واکسنهای غیرعفونی: واکسنهای غیرعفونی از لحاظ تحریک سیستم ایمنی، ضعیفتر عمل میکنند و عموماً تنها یک نوع ایمنی را تقویت مینمایند. مدت اثر این واکسنها نسبتاً کوتاه است و برای اثرگذاری مناسب، نیاز به یک یا چند دوره تزریق یادآور دارند.
اتحادیهی جهانی دامپزشکان دامهای کوچک[1]، واکسنها را از لحاظ اهمیت تجویز به سه دسته تقسیم کردهاست:
(الف) واکسنهای هستهای: خود به دو دستهی جهانی و کشوری تقسیمبندی میشود. واکسنهای هستهای، واکسنهایی هستند که باید حتماً در تمام حیواناتی که به کلینیک مراجعه میکنند مورد استفاده قرار بگیرند.
(ب) واکسنهای غیرهستهای: واکسنهایی هستند که بر اساس رابطهی سود و زیان مورد استفاده قرار میگیرند؛ یعنی پیش از استفاده از واکسن، احتمال ابتلای حیوان به بیماری و یا بروز واکنشهای ثانویه در اثر استفاده از واکسن مورد توجه قرار میگیرد و تنها در صورتی که سود استفاده از واکسن به ریسک استفاده از آن غالب باشد، از واکسن استفاده خواهد شد.
(پ) واکسنهای توصیهنشده: واکسنهایی هستند که استفاده از آنها چندان سودمند نیست و یا نیاز به تجویز آنها از لحاظ اپیدمیولوژیک اثبات نشدهاست.
واکسیناسیون در سگها
واکسنهای مورد استفاده: واکسنهای هستهای جهانی در سگها شامل دیستمپر ویروس، پاروو ویروس و آدنویروسهای 1 و 2[2] است. در کشور ما، واکسیناسیون علیه لپتوسپیرا و ویروس هاری نیز در همین گروه طبقهبندی میشود. واکسنهای غیرهستهای مورد استفاده در کشور ما شامل واکسنهای علیه بوردتلا، کروناویروس و بورلیا[3] است.
برنامهی واکسیناسیون در تولهسگها: عموم تولهسگها در ابتدای زندگی از ایمنی مادری برخوردارند. این ایمنی مادری در حوالی سن 6 تا 8 هفتگی به پایینترین سطح خود میرسد؛ بنابراین، توصیه میشود که در سگهایی با ایمنی مادری مناسب، واکسیناسیون را از حدود هفتهی ششم (42 روزگی) آغاز نموده و واکسن مورد استفاده را تا 16 هفتگی، هر 2 الی 4 هفته یکمرتبه تکرار کنید. مشخصاً برای سگهایی که ضعیفترند، از شیر و آغوز مادر استفاده نکردهاند یا ایمنی مادری بسیار اندکی دارند، میتوان واکسیناسیون را کمی زودتر آغاز کرد.
دوزهای یادآور: در رابطه با اولین دوز یادآور، سه راهکار متفاوت وجود دارد.
(الف) اولین دوز یادآور، یکسال پس از آخرین دوز واکسنهای دوران تولگی مورد استفاده قرار بگیرد. این راهکار در کشور ما نیز بسیار رایج است.
(ب) اولین دوز یادآور، در سن یکسالگی حیوان تجویز گردد. بزرگترین مزیت این روش، کمترشدن فاصلهی بین دوز یادآور با واکسنهای تولگی و فراهمکردن امکان معاینهی عمومی حیوان در سن یکسالگی است؛ یعنی دقیقاً در زمانی که رشد استخوانی تقریباً تکمیل شده و حیوان از این لحاظ به بلوغ نسبی رسیدهباشد.
(پ) با توجه به اینکه احتمال ایمننشدن حیوان با واکسنهای تولگی نسبتاً زیاد است و حدت بعضی سویهها در برخی کشورها، از جمله کشور ما بسیار بالا میباشد، سومین و توصیهشدهترین راهکاری که توسط WSAVA ارائه میگردد، انتقال اولین دوز یادآور به سن ششماهگی است. شاید بزرگترین عیب این راهکار، عدم همزمانی با چکآپ یکسالگی باشد؛ اما توجه داشتهباشید که در صورت عدم واکنش مناسب بدن به واکسنهای تولگی و استفاده از دیگر راهکارها، حیوان حداقل 8 ماه را بدون ایمنی مناسب خواهد گذراند که زمانی بسیار طولانی است و در کل این مدت، سگ به ابتلاء به تمام بیماریهای کشنده و واگیر حساس خواهد بود.
پس از تزریق اولین دوز یادآور، در صورتی که از واکسنهای زنده استفاده کردهباشید و شیوع بیماریها در کشور پایین باشد، میتوان دوزهای بعدی را با فواصل زمانی سهساله تزریق نمود. با این حال، با توجه به شیوع بسیار زیاد بیماریهای هستهای در کشور ما، واکسنهای چندگانه عموماً هرسال تجدید میشوند.
در رابطه با واکسن هاری، باید به قوانین کشوری و برند مورد استفاده توجه داشتهباشید. بعضی برندهای تولیدکنندهی واکسن، DOI واکسن را تا 3 سال افزایش دادهاند و قوانین برخی کشورها نیز اجازه میدهد که در صورت استفاده از این واکسنها، تجویز دوزهای یادآور را در فواصل سهساله در برنامهی واکسیناسیون بگنجانید. در صورتی که قوانین یا برند، بر تجویز سالیانه تأکید داشتهباشند، باید این واکسن را نیز هر سال به حیوان تزریق نمود.
واکسیناسیون در سگهای بدون برنامهی واکسیناسیون: در سگهای حمایتی بالغی که تا پیش از این واکسنی دریافت نکردهاند و یا سگهای خانگی که با وجود تکمیل واکسنهای تولگی، مدت طولانی را بدون مراجعه به دامپزشک گذراندهاند، تزریق یک دوز از واکسنهای هستهای کفایت میکند. سایر واکسنها نیاز به دو دوره تجویز دارند.
تستهای سرولوژیک: تستهای سرولوژیک متعددی برای اندازهگیری سطح ایمنی یا اندازهگیری DOI واکسن طراحی و بهصورت تجاری ساخته شدهاند؛ اما هزینهی هر تست بسیار بیشتر از تجویز دوزهای یادآور است. با وجود اینکه دامپزشکی مبتنی بر شواهد، استفاده از این تستها را بر تجویز واکسن یادآور ارجح میداند، اما اقتصادی نبودن این تستها سبب میشود تا در اغلب کلینیکهای دامپزشکی، از واکسن یادآور استفاده شود. رایجترین تستهای مورد استفاده در کلینیک، تستهای رپید مربوط به دیستمپر و پاروو هستند که عموماً پیش از تجویز اولین واکسن تولگی مورد استفاده قرار میگیرند.
واکسیناسیون غیرفعال: مهمترین عامل مقاومکنندهی حیوان در برابر عوامل ویروسی، آنتیبادیهای موجود در خون هستند. به بیان دیگر، با افزایش سطح آنتیبادی میتوان مقاومت بدن را در برابر بیماری افزایش داد. یکی از راههای درمان یا پیشگیری در حیواناتی که به بیماری آلوده شدهاند و یا در محیطی قرار دارند که بیماری در آن شیوع نسبتاً زیادی پیدا کردهاست، استفاده از سرم حیوانات بهبودیافته است که واجد آنتیبادی میباشد. این سرمها به صورت پلیوالان و تجاری نیز تولید شدهاند؛ اما بهدلیل مقرونبهصرفهنبودن و محدودبودن موارد مصرف، شاید در کشور ما چندان در دسترس نباشند.
واکسنهای جدید در سگها: در ده سال گذشته، واکسنهایی برای ویروس آنفولانزا، ملانومای بدخیم و لیشمانیا تولید و تجاریسازی شدهاست؛ اما استفاده از آنها هنوز رواج چندانی ندارد.
معرفی برندهای مشهور واکسن چندگانه در ایران: در کشور ما، سه برند بسیار مطرح واکسن وجود دارد.
(الف) CANVAC DHPPi+L: واکسن چندگانهای است که علیه تمام بیماریهای هستهای کشور ما، بهجز هاری، ایمنی ایجاد میکند. این واکسن دارای واکسنهای زندهی لیوفیلیزهی ویروسی و دو سویهی کشته از لپتوسپیرا است.
(ب) HIPRADOG7: کاملاً مشابه با CANVAC است.
(پ) VANGUARD Plus5 L4: این واکسن واجد چهار سویهی کشته از لپتوسپیرا بوده و میتواند ایمنی قویتری را علیه آن ایجاد نماید.
یکی از موارد مهمی که باید در مورد این واکسنها به آن توجه داشتهباشید، حذف کامل CAV-1 است. با توجه به اینکه این ویروس میتواند علائم نامطلوبی مانند Blue Eye را ایجاد نماید، و نظر به اینکه واکسیناسیون علیه CAV-2، میتواند بر ضد CAV-1 نیز ایمنی ایجاد نماید، اکثر واکسنهای تجاری این ویروس را از ساختار واکسن خود حذف نمودهاند.
واکسیناسیون در گربهها
واکسنهای مورد استفاده: واکسنهای تولیدشده علیه چهار ویروس، در گربهها، واکسن هستهای محسوب میشوند.
(الف) FPV: عامل پنلکوپنی در گربهها است. واکسنی که برای مقابله با این ویروس ساخته شدهاست، قدرت بسیاری زیادی دارد و تجویز آن در دوران تولگی، حیوان را پایان عمر علیه آن مقاوم میکند.
(ب) FCV: ابتلاء به آن با نام بیماری کلیسیویروسی شناخته میشود. واکسن این ویروس گرچه ایمنیزایی نسبتاً خوبی دارد، اما حیوان را کاملاً مقاوم نمیکند و ممکن است حتی پس از واکسیناسیون کامل نیز بیماری حیوان را شاهد باشیم.
(پ) FHV-1: واکسنهایی که علیه عفونت هرپسویروسی گربهسانان ساخته شدهاند، ایمنیزایی چندان مناسبی ندارند و با وجود ایجاد ایمنی نسبی، ممکن است ویروس در بدن حیوان به حالت نهفته در بیاید. بنابراین، دیده میشود که مدتها پس از اتمام موفق دورهی واکسیناسیون و همزمان با بروز استرس، گربه علائم ابتلاء به عفونت هرپسویروسی را از خود بروز میدهد.
(ت) هاری: کاملاً مشابه با هاری در سگها است.
واکسیناسیون علیه پنج بیماری دیگر نیز جزئی از برنامهی واکسیناسیون غیرهستهای بهشمار میرود.
(الف) FeLV: استفاده از این واکسن اختیاری است؛ اما WSAVA تجویز آن را در مناطقی که شیوع بیماری بیشتر است، توصیه میکند.
(ب) FIV: این واکسن، تا مدتی پیش در دستهی واکسنهای توصیهنشده قرار میگرفت. این مسأله از سهدلیل اصلی نشأت میگیرد: اول اینکه این واکسن، Cross Protection مناسبی ایجاد نمیکند، دوم اینکه استفاده از واکسن، میتوانست در تستهای تشخیصی سرولوژیک اختلال ایجاد کند و سوم اینکه DOI واکسن نسبتاً پایین است و نیاز به یادآورهای متعددی دارد. این مسأله با توجه به حساسیت شدید گربهها به سارکومای محل تزریق[4]، چندان ایدهآل نیست. با این وجود با توجه به حدت بسیار بالای سویههای ویروس در برخی مناطق دنیا و جایگزینشدن تستهای PCR جدید با تستهای سرولوژیک قدیمیتر، واکسن FIV نیز بهتازگی در لیست واکسنهای غیرهستهای قرار گرفتهاست.
(پ) بوردتلا، کلامیدیا و کلستریدیوم تتانی: این واکسنها نیز در برخی مناطق دنیا مورد استفاده قرار میگیرند. از این میان، واکسنهای لوسمی و بوردتلا در ایران بیشتر مورد مصرف قرار میگیرند.
برنامهی واکسیناسیون در تولهگربهها: بدن گربهها از لحاظ حفظ ایمنی مادری، با سگها متفاوت است. بعضی گربهها در حدود 8 هفتگی از این ایمنی بیبهره میشوند؛ اما بعضی دیگر، تا 20 هفتگی نیز واجد این ایمنی هستند و در صورت تزریق واکسن، آن را خنثی خواهند کرد. جدیدترین پروتوکل واکسیناسیون، توصیه میکند که واکسنهای تولگی را از 6 الی 8 هفتگی شروع کنید و تا پایان هفتهی 16 یا 20، با فواصل 2 تا 4 هفتهای ادامه دهید.
در مورد واکسن هاری، توجه داشتهباشید که این واکسن معمولاً تنها همراه با آخرین دوز واکسنهای هستهای دیگر استفاده میشود؛ بنابراین بهتر است از تجویز آن تا پیش از 16هفتگی گربه، پرهیز کنید.
دوزهای یادآور: برنامهی کلی استفاده از دوزهای یادآور، مشابه با سگهاست؛ اما توجه داشتهباشید که در گربههای با ریسک ابتلاء پایین، تجویز واکسن یادآور با فواصل زمانی سهساله کفایت میکند. در مورد سایر گربهها (که ریسک ابتلای متوسط یا بالایی دارند)، توصیه میشود واکسنهای یادآور را بهصورت سالیانه ادامه دهید. گربهی با ریسک ابتلاء پایین، گربهای است که بهتنهایی، در داخل منزل زندگی میکند و با گربههای دیگر در داخل یا خارج از منزل در ارتباط نیست.
توجه داشتهباشید که تمام واکسنهای هستهای، دورهی ایمنی بسیار طولانیای دارند که در حدود 7.5 سال تخمین زدهشدهاست؛ اما ایمنیزایی علیه FCV و بهویژه FHV-1 بسیار ناقص میباشد و اوج ایمنیزایی علیه FHV-1، سهماه پس از تزریق خواهد بود و پس از آن با افت فاحشی مواجه میشود. با توجه به اینکه بعضی گربهها در فصل مشخصی از سال پانسیون میشوند یا به مسافرت میروند، بهترین زمان برای تجویز دوز یادآور، یکهفته پیش از پانسیون یا مسافرت است. در صورت لزوم، میتوان تجویز واکسن هستهای را به دوبار در سال نیز افزایش داد.
واکسیناسیون در گربههای بدون برنامهی واکسیناسیون: در گربههای حمایتی بالغی که تا پیش از این واکسنی دریافت نکردهاند و یا گربههای خانگی که با وجود تکمیل واکسنهای تولگی، مدت طولانی را بدون مراجعه به دامپزشک گذراندهاند، تزریق یک دوز واکسن FPV و دو دوز واکسن FCV و FHV-1 کفایت میکند. سایر واکسنها نیز به دو دوره تجویز نیاز دارند.
پیشگیری از سارکومای محل تزریق: تزریق واکسن در گربهها، برخلاف سگها، ممکن است موجب واکنش شدیدی شود که درمان آن اغلب به جراحی نیازمند است. این عارضه، نوعی تومور است که با نام سارکومای محل تزریق شناخته میشود و تزریق واکسن به پوست ناحیهی کمر حیوان، احتمال بروز آن را تا حد زیادی افزایش میدهد. در حال حاضر، دو پروتوکل مختلف برای واکسیناسیونِ امن توسط WSAVA پیشنهاد شدهاست:
(الف) پای چپ برای لوسمی، پای راست برای هاری: این پروتوکل توصیه میکند که واکسنهای لوسمی و هاری در خلفیترین قسمت ممکن از پاهای چپ و راست گربه تزریق شوند. تزریق واکسنهای هستهای نیز در انتهاییترین قسمت یکی از اندامهای حرکتی جلویی صورت میپذیرد.
(ب) واکسیناسیون در دم: یکی از تکنیکهای بهروزتر، تزریق واکسنها در یکسوم انتهایی دم گربه است که میتواند اثر نسبتاً مشابهی با واکسیناسیون سنتی داشتهباشد و در عین حال، خطر بروز سارکوما را به صفر نزدیک کند.
تستهای سرولوژیک: در حال حاضر تستهای رپید تجاری برای بررسی ابتلاء به FPV، FCV و FHV-1 تولید شدهاست. از کیتهای FPV و FCV برای بررسی سطح ایمنی نیز میتوان استفاده نمود؛ اما در صورتی که به آلودگی با FHV-1 مشکوک باشیم، باید حتماً از یک تست سرولوژیک یا ترجیحاً PCR بهره گرفت.
واکسیناسیون سگها و گربهها در پناهگاه
شرایط دامپزشکی در پناهگاههای حیوانات، با دامپزشکی در مورد حیواناتی که با سرپرست خود زندگی میکنند، بسیار متفاوت است. در مورد حیوانات خانگی، هدف، بهصفررساندن احتمال ابتلاء به بیماری و سلامتنگهداشتن کامل حیوان است؛ اما در پناهگاهها، اولویت حفظ سلامتی حیوانات سالم و کاهش نرخ انتقال بیماری به آنها، در عین درمان حیوانات بیمار میباشد. با توجه به آنچه گفته شد، برنامهی واکسیناسیون در پناهگاه نیز با روند واکسیناسیون در کلینیک متفاوت خواهد بود.
اتحادیهی جهانی دامپزشکان دامهای کوچک، توصیه میکند که واکسیناسیون در پناهگاه از 4 تا 6 هفتگی آغاز شود و تا 20 هفتگی، با فواصل 2 هفتهای ادامه پیدا کند؛ بهاین معنا که اگر حیوانی تا پایان 20هفتگی در پناهگاه باقی ماندهباشد، حداقل 7 دوز واکسن دریافت میکند. البته؛ بودجهی پناهگاه نیز در برنامهریزی واکسیناسیون تأثیر بهسزایی دارد.
در صورتی که حیوان بالغی به پناهگاه منتقل شدهاست و پیش از آن، برنامهی واکسیناسیون خود را بهطور کامل طی کرده، در مورد سگها نیازی به واکسیناسیون مجدد نیست؛ اما در مورد گربه، با توجه به آنچه که در مورد FCV و FHV-1 گفتهشد، بهتر است بلافاصله یک دوز واکسن هستهای به حیوان تجویز گردد.
برنامهی پیشگیری از انگلها در سگ و گربه
برنامهی استفاده از ضدانگلها در حیوانات خانگی، از جمله مواردی است که اختلاف نظر زیادی دربارهی آن وجود دارد. پروتوکل پیشگیری از بیماریهای انگلی در کشور کانادا، توصیه میکند که درمان خوراکی ضدانگلی در سنین 2، 4، 6 و 8 هفتگی صورت بپذیرد و پس از آن تا ششماهگی با فواصل یکماهه ادامه پیدا کند تا احتمال ابتلاء به انگلهایی مانند توکسوکارا به حداقل برسد. کتاب نلسون نیز تجویز ماهیانهی آیورمکتین در کنار پیرانتل پاموات را برای پیشگیری علیه بسیاری از بیماریهای کرمی و کرم قلب مؤثر میداند.
در هر صورت، باید ریسک ابتلاء به انگل را در هر حیوان در نظر گرفت تا پروتوکل درمانی مناسبی برای آن تهیه شود. بهعنوان مثال، گربهای که هرگز از منزل خارج نمیشود، احتمالاً هرگز به بیماریهای انگلی رایجی که از طریق مدفوع انتقال پیدا میکنند، مبتلا نخواهد شد. همچنین، احتمال ابتلاء به انگلها در فصول سرد سال (نیمهی دوم پاییز و زمستان) بسیار اندک است؛ بنابراین بهتر است برنامهی تجویز داروهای پیشگیرانه بهنحوی تنظیم شود که مصرف دارو در بازهی زمانی اوج فعالیت انگلها قرار بگیرد.
پس از تجویز داروهای ضدانگلی، حتماً باید تا 2 روز مدفوع حیوان را بررسی نمود. در صورت دفع کرم، یک دوز دارو در روز مشاهدهی کرم و یک دوز دیگر، دوهفته پس از آن تجویز میگردد تا آلودگی انگلی کاملاً از میان برود.
در بسیاری از کلینیکهای دامپزشکی، از تجویز خوراکی قرصهای تجاری مانند کنیورم برای پیشگیری از انگلها بهره گرفته میشود. این قرص شامل درونسیت (پرازیکوآنتل)، مبندازول و پیرانتل پاموات است. بهتر است این دارو هر سه یا ششماه یکبار مورد استفاده قرار بگیرد.
